Hulp · In een VR-bril
Panorama
Uw 3D model op ware grootte in een VR-bril: de server starten in het paneel Panorama, het adres en de code in een Meta Quest 3 of een Varjo XR-4 met Chrome, de kwaliteit per bril, en wat u in de bril doet.
Sinds versie 3.0 zet PANORAMIX een 3D model in een VR-bril. U loopt erin rond op ware grootte, of u zet het als maquette op een tafel voor u. Dat gebeurt met het paneel Panorama: PANORAMIX wordt zelf een kleine webserver in uw netwerk, en de bril opent een adres. De pagina, de 3D-bibliotheek en de 3D modellen komen allemaal van PANORAMIX; er is geen internet voor nodig en er gaat niets naar buiten.
Het werkt met elke bril die een browser met WebXR heeft. Twee brillen kregen de meeste aandacht: de Meta Quest 3, die losstaand werkt met haar eigen browser, en de Varjo XR-4, aan een Windows-werkstation met Google Chrome. Wat u intussen in het 3D model wijzigt, staat na een ogenblik ook in de bril.

Wat u nodig hebt
- Een 3D model in uw document, gemaakt in een paneel 3D ontwerpen. Gekoppelde 3D modellen en tekeningen komen mee.
- Een bril met een browser die WebXR kent. De Meta Quest 3 (ook 3S, Pro en 2) en de Pico 4 met hun eigen browser; een Varjo XR-4 of een andere bril aan een Windows-werkstation met Google Chrome of Microsoft Edge; een Apple Vision Pro met Safari (alleen VR, zonder doorkijk). Zonder bril toont een gewone browser het panorama op het scherm.
- Hetzelfde netwerk. De bril en de computer met PANORAMIX staan in hetzelfde lokale netwerk, bijvoorbeeld op dezelfde wifi. Een gastnetwerk laat toestellen vaak niet met elkaar praten; kies dan het gewone netwerk.
- Verder niets. De webserver zit in PANORAMIX, en de pagina voor de bril tekent met three.js, een vrije 3D-bibliotheek (MIT-licentie) die in
panoramix.jarmeegeleverd wordt. Er hoeft niets geïnstalleerd te worden, niet op de computer en niet in de bril.
Een panorama maken
Een panorama is een beschrijving in uw document: welke 3D modellen de bril toont, waar de kijker begint, de lucht en de grond, hoe men zich verplaatst, de kwaliteit, en of het model op ware grootte of als maquette verschijnt. De 3D modellen zelf worden niet gekopieerd: de bril krijgt ze telkens vers uit het document.
- Zet een gebied op Panorama: de typekeuze, onder de kop Renderen. Naast een paneel 3D ontwerpen werkt het het prettigst.
- Klik in de kopbalk op Nieuw panorama, of kies Panorama ▸ Nieuw panorama. Het nieuwe panorama neemt het 3D model van uw 3D-aanzicht en krijgt zijn naam.
- Meer 3D modellen voegt u toe in de tab Scène, met 3D model toevoegen.
Elke wijziging in het paneel is één stap in de geschiedenis, die u met ⌘Z terugneemt. Een ander panorama kiezen is geen stap. Het paneel heeft links zes tabs:
| Tab | Wat erin staat |
|---|---|
| Bril | de brillen als kaarten, de gesimuleerde bril, de server starten en stoppen, de adressen, de toegangscode en de QR-code |
| Scène | naam, titel, weergave en schaal; de 3D modellen; de vormen en lichten die een script toevoegde; het startpunt; de wereld; het opbouwscript |
| Kwaliteit | hoe zwaar het panorama is voor elke bril, en de GLB-bestanden |
| Navigatie | hoe men zich in de bril verplaatst, en wat de knoppen doen |
| Server | de poorten, het netwerk, de toegangscode en het certificaat |
| Gebeurtenissen | de verbonden brillen, de luisteraars van scripts en het logboek |
De weergave is VR en doorkijk (AR) (de bril toont dan twee knoppen), Alleen VR of Alleen doorkijk (AR). In een doorkijk ziet u het model in de echte kamer; lucht, grond en mist vallen dan weg. De schaal is Ware grootte of Maquette op een tafel, standaard 1:50. Het startpunt is waar de voeten van de kijker staan; standaard kiest PANORAMIX een plek vóór het model, op de vloer. Met Uit het 3D-aanzicht neemt u het standpunt van uw 3D-aanzicht over, met Uit de bril de plek waar iemand met de bril op nu staat.

De server starten
Klik in de kopbalk van het paneel op Starten. Het kan ook in de tab Bril, of met Panorama ▸ Server starten.
De eerste keer maakt PANORAMIX eerst een eigen certificaat. Vraagt de firewall van uw computer dan of Java binnenkomende verbindingen mag aanvaarden, kies Toestaan: anders bereikt een bril in het netwerk de server niet.
Daarna toont de tab Bril alles wat de bril nodig heeft:
- de adressen: eerst dat met het IP-adres van uw computer, zoals
https://192.168.1.240:8443/, dan dat met de naam van uw computer op.local. Naast elk adres staat een knop om het te kopiëren; - de toegangscode van zes cijfers, groot genoeg om van op een meter af te lezen;
- een QR-code met het eerste adres en de code erin.
Zolang de server draait, staat rechtsboven in het venster de pil Panorama · n verbonden. Een klik erop opent het menu Panorama: de server stoppen, het adres kopiëren, het panorama openen in de browser van deze computer, een ander panorama kiezen.
De server draait door tot u Stoppen kiest of PANORAMIX sluit; het paneel sluiten stopt hem niet. Starten terwijl hij al draait, laat hem draaien met dezelfde code. Herstarten, in de tab Server, start hem opnieuw met een nieuwe code. Is poort 8443 al bezet door een ander programma, dan stelt de tab Bril een vrije poort voor, met de knop Poort … gebruiken en starten.
In een Meta Quest 3
- Start de server in PANORAMIX, zoals hierboven.
- Zet de Quest op en open de browser van de bril.
- Typ het eerste adres uit de tab Bril, zoals het er staat: met
https://ervoor en de poort erachter. - De browser waarschuwt Uw verbinding is niet privé. Kies Geavanceerd en daarna Doorgaan naar … (onveilig). Dat is één keer nodig per certificaat; waarom, staat hieronder.
- Typ de toegangscode en kies Binnengaan.
- De pagina toont de titel van het panorama en de knop Betreden in VR; staat de weergave op VR en doorkijk, dan ook Betreden in doorkijk. Wijs de knop aan met de straal en druk op de trekker.
Leest uw bril QR-codes, dan kunnen stap 3 en 5 ook met de QR-code: daarin staan het adres en de code samen. De waarschuwing over het certificaat, stap 4, komt dan nog wel.
Een Quest aan een USB-kabel kan het panorama ook zonder certificaat en zonder netwerk openen, voor wie met de ontwikkelaarsmodus werkt: adb reverse tcp:8080 tcp:8080, en dan http://localhost:8080/ in de bril.
Met een Varjo XR-4 en Chrome
De Varjo XR-4 hangt aan een Windows-werkstation. Daarop moet Varjo Base draaien, als actieve OpenXR-runtime: zo bereikt Chrome de bril. Gebruik Google Chrome of Microsoft Edge; Firefox en Safari kennen geen VR.
Draait PANORAMIX op hetzelfde werkstation, dan is het het eenvoudigst. Open in Chrome http://localhost:8080/. Voor localhost is geen certificaat nodig, en de computer zelf hoeft geen code te geven. Deze gewone HTTP luistert alleen op die computer zelf; ze staat standaard aan, in de tab Server. Panorama ▸ Openen in de browser opent hetzelfde adres in uw standaardbrowser; is dat niet Chrome of Edge, typ het adres dan in Chrome.
Draait PANORAMIX op een andere computer in het netwerk, bijvoorbeeld een Mac of een DGX Spark, open dan het https-adres uit de tab Bril in Chrome op het werkstation. Daar kunt u de waarschuwing doorklikken zoals op een Quest, maar beter is het de lokale CA één keer te vertrouwen; dan blijft de waarschuwing weg:
- Open in Chrome het adres van de server met
/certificaaterachter, bijvoorbeeldhttps://192.168.1.240:8443/certificaat, en download het CA-certificaat. In PANORAMIX geeft CA-certificaat bewaren… in de tab Server hetzelfde bestand. - Open het bestand en kies Certificaat installeren… → Huidige gebruiker → Alle certificaten in het onderstaande archief opslaan → Bladeren → Vertrouwde basiscertificeringsinstanties → Voltooien, en bevestig.
- Herstart Chrome, open het adres en typ de toegangscode.
Daarna kiest u Betreden in VR. Chrome toont het panorama in de Varjo als twee gewone beelden, zonder de scherpe focusbeelden en zonder de doorkijk van de Varjo; die zijn voor een latere eigen toepassing. Chrome zegt ook niet welke bril het is: in het paneel verschijnt een Varjo daarom als Bril aan een werkstation.
Het certificaat en de toegangscode
Waarom een certificaat. Een bril opent een VR-sessie alleen op een beveiligde pagina: https, of http op de computer zelf. PANORAMIX maakt daarom zelf een certificaat, ondertekend door een eigen lokale CA op uw computer. Uw browser kent die uitgever niet en waarschuwt één keer. Wilt u zeker zijn dat u met uw eigen PANORAMIX praat, vergelijk dan de vingerafdruk op de pagina /certificaat van de server met die in de tab Server.
Hoe lang het geldt. Het servercertificaat geldt 1, 7, 30, 90 of 365 dagen; u kiest het in de tab Server bij Geldigheid (standaard 30 dagen). PANORAMIX gebruikt het opnieuw tot het bijna verloopt of tot het IP-adres van uw computer verandert. Dan maakt het vanzelf een nieuw, en vraagt een Quest één keer opnieuw om Doorgaan. Nieuw certificaat maakt er meteen een.
De lokale CA blijft 825 dagen geldig, ook als er intussen nieuwe servercertificaten komen. Wie ze op een werkstation vertrouwde, hoeft dat dus zo lang niet opnieuw te doen. Ze kan alleen certificaten maken voor localhost, voor de naam van uw computer op .local en voor adressen in een eigen netwerk (10.x, 172.16–31.x, 192.168.x), en alleen voor webservers. Een browser aanvaardt haar voor geen enkele andere website, en Windows aanvaardt van haar geen programma's en geen e-mail. Nieuwe CA… maakt een nieuwe; wie de vorige vertrouwde, installeert dan de nieuwe. De sleutels staan alleen op uw computer, in de map PANORAMIX/panorama: op een Mac onder ~/Library/Application Support, op Windows onder %LOCALAPPDATA%.

De toegangscode houdt anderen in uw netwerk buiten. Ze heeft zes cijfers en is nieuw bij elke start van de server. Een bril geeft ze één keer; daarna onthoudt de browser dat tot de server opnieuw start. De computer van PANORAMIX zelf hoeft geen code te geven. Wie acht keer een verkeerde code geeft, moet vijf minuten wachten. Komen er van alle toestellen samen dertig verkeerde codes in tien minuten, dan aanvaardt de server tien minuten lang geen enkele code, en het logboek in het paneel waarschuwt; brillen die al binnen zijn, merken daar niets van. In de tab Server kunt u de code uitzetten, maar dan kan iedereen in het netwerk uw panorama bekijken.
De kwaliteit
De rekenkracht van een losstaande bril en die van een werkstation verschillen een factor tien of meer. Een bril moet vloeiend blijven, met 72 tot 90 beelden per seconde. Daarom kiest u per panorama een kwaliteit, in de tab Kwaliteit.
Standaard staat ze op Automatisch, per bril: elke bril krijgt de kwaliteit die bij hem past. Een Meta Quest 2 en een telefoon of tablet krijgen Zuinig; een Meta Quest 3, 3S of Pro, een Pico 4, een Apple Vision Pro en een gewone computer zonder bril Standaard; een Varjo XR-4 of een andere bril aan een werkstation Hoog. Maximaal kiest u zelf, voor een werkstation met een zware grafische kaart.
| Zuinig | Standaard | Hoog | Maximaal | |
|---|---|---|---|---|
| Ronde wanden | grof | normaal | fijn | zeer fijn |
| Lijnen | dun | dun | dik | dik |
| Randen van lichamen | nee | ja | ja | ja |
| Materialen | alleen de kleur | metaal, glans en texturen | ook glas, lak en gloed | ook glas, lak en gloed |
| Schaduw | geen | geen | ja | ja, scherper |
| Waarschuwt boven | 300 000 driehoeken | 1 miljoen | 5 miljoen | 12 miljoen |
De tab Kwaliteit telt hoeveel driehoeken elk 3D model weegt, tegenover die grenzen. Dat tellen bewaart niets in uw document. Haalt een bril te weinig beelden per seconde — de tab Gebeurtenissen toont het —, kies dan een lagere kwaliteit.
De GLB-bestanden in het document bewaren staat standaard aan. Een 3D model gaat naar de bril als GLB-bestand (glTF), en PANORAMIX bewaart dat in uw .pnx, bij de gekozen kwaliteit, of bij Standaard als de kwaliteit automatisch is. PANORAMIX bewaart het zodra een bril het panorama opvraagt; na het openen van het document krijgt de eerste bril het dan meteen, ook bij een groot model. Het bestand staat buiten ⌘Z.

In de bril
In de bril wijst u met de straal van een controller, of met uw handen. Wat er kan, zet u per panorama aan of uit in de tab Navigatie. Standaard staat alles aan behalve vliegen en zittend gebruik.
| Wat u doet | Wat er gebeurt |
|---|---|
| de trekker op een onderdeel | aanwijzen: het onderdeel licht op, met zijn naam op een bordje |
| de trekker elders, of de stick naar voren | een boog richten; loslaten springt erheen |
| de linker stick | vloeiend schuiven |
| de rechter stick opzij | draaien, standaard in stappen van 30° |
| de rechter stick op en neer | vliegen, als dat aan staat |
| A of X | meten aan of uit: twee punten geven de afstand, in de eenheid van uw document |
| B of Y | wisselen tussen ware grootte en maquette |
| de knijpknop | de maquette vastpakken; met twee handen ook verschalen |
| duim en wijsvinger samen | wat de trekker doet, met de handen in plaats van controllers |
De pagina in de bril toont deze lijst onder Bediening, en heeft een knop Naar het startpunt. Wie zit, zet in de tab Navigatie Zittend gebruik aan: de ogen komen dan op de ooghoogte die u daar invult.
Zonder bril, in een gewone browser, toont dezelfde pagina het panorama op het scherm. Slepen draait, rechts slepen verschuift, scrollen zoomt; W A S D of de pijltjes lopen (met Shift sneller), Q en E gaan neer en op. Klikken wijst aan, dubbelklikken springt. Zo bekijkt u een panorama ook op een computer zonder bril, of samen met wie de bril op heeft.

Live, en wat de bril terugmeldt
Staat Live aan in de tab Scène (standaard), dan ziet de bril wat u wijzigt. PANORAMIX wacht 0,4 seconde na uw laatste wijziging, maakt dan alleen het gewijzigde 3D model opnieuw, en de bril laadt alleen dat. Dat geldt ook voor een 3D model dat gekoppeld is. Valt de verbinding weg, dan verbindt de pagina vanzelf opnieuw. Na Herstarten vraagt de pagina de nieuwe toegangscode; in de bril verschijnt eerst een melding.
De gesimuleerde bril in de tab Bril toont wat iemand met de bril op ziet, met een lens per oog. Slepen in een lens kijkt rond, het wieltje stapt vooruit of achteruit, een dubbelklik zet de blik terug op het startpunt. Zit er een bril in een sessie, dan kijken de lenzen met die bril mee. Het is een snelle schets, geen voorproef van de belichting.
De tab Gebeurtenissen toont de verbonden brillen, met hun beelden per seconde en hun aantal driehoeken, en een logboek: wie verbond, wie een sessie begon, wat er werd aangewezen, gemeten of gesprongen. Met Logboek kopiëren neemt u het mee.
Met een script of een AI
Een script bouwt een panorama op, als één stap in de geschiedenis. Het zet er ook dingen in die het paneel niet kent: vormen zoals in three.js (een doos, een bol, een tekst, een pijl, …), lichten, een wereld en een eigen navigatie. panorama("Werkplaats").wis().draadmodel("Hal") zet het 3D model Hal in het panorama Werkplaats, .vorm(Vorm.tekst("Welkom", 250).positie(4000, 500, 2200)) hangt er een bordje bij, en serveer() start de server en geeft het adres voor de bril.
Met bijGebeurtenis reageert een script op wat iemand in de bril doet, bijvoorbeeld een onderdeel aanwijzen; met bijWijziging op een 3D model dat verandert. Elke reactie is een eigen stap voor ⌘Z, en de luisteraars staan in de tab Gebeurtenissen, met de knop Alle luisteraars afmelden. Een script opnieuw uitvoeren vervangt zijn luisteraars. Verwijdert u het panorama, dan wachten zijn luisteraars; ⌘Z brengt het panorama en hen terug. De voorbeelden Een panorama voor de VR-bril en Luisteren naar de bril in het scriptpaneel tonen het.
Een AI-assistent doet hetzelfde over de AI-koppeling, met het gereedschap panorama: panorama's maken en wijzigen, kijken wat de bril ziet, een melding in de bril zetten. De server start een AI alleen als u erom vraagt.
Een 3D model als bestand voor Blender, een webviewer of een andere VR-toepassing: Bestand ▸ Exporteren naar glTF (GLB)…, met een paneel 3D ontwerpen actief. Zie Uw tekenwerk ordenen.
Het panorama in uw document
Het panorama staat in uw .pnx, en gaat mee als u het bestand kopieert of doorgeeft. In de outliner staat de groep Panorama's; een dubbelklik op een panorama maakt het actief en toont het paneel.

Het bestandsformaat gaat daarmee naar 1.24. Een oudere PANORAMIX opent zo'n bestand nog, maar kent de panorama's niet en laat ze bij het bewaren vallen. Werk daarom eerst bij voor u een bestand met panorama's opent of deelt.
Als het niet lukt
| Wat u ziet | Wat u doet |
|---|---|
| de bril vindt het adres niet | Staan de bril en de computer in hetzelfde netwerk, en niet op een gastnetwerk? Staat Voor brillen in het netwerk aan in de tab Server? Kreeg Java de toestemming van de firewall? Typ het adres met het IP-adres, niet met de naam op .local. |
| Deze verbinding is niet beveiligd | De pagina kwam niet over https en niet van de computer zelf. Open het https-adres uit de tab Bril. |
| Deze browser kent geen WebXR | Op een Quest: de browser van de bril zelf. Aan een werkstation: Chrome of Edge, met de OpenXR-runtime van de bril actief. |
| Geen VR-bril gevonden | Zet de bril aan en sluit hem aan (bij een Varjo: start Varjo Base), en herlaad de pagina. |
| de bril vraagt opnieuw om de code | De server is opnieuw gestart; de nieuwe code staat in de tab Bril. |
| Te veel verkeerde codes | Wacht de tijd die de pagina noemt, en typ de code uit de tab Bril. |
| de waarschuwing over het certificaat komt terug | Het IP-adres van uw computer veranderde of het certificaat verliep: PANORAMIX maakte een nieuw. Kies opnieuw Geavanceerd → Doorgaan. |
| het beeld hapert | Kies een lagere kwaliteit in de tab Kwaliteit; de tab Gebeurtenissen toont hoeveel beelden per seconde de bril haalt. |
| een wijziging komt niet in de bril | Staat Live aan in de tab Scène? |
De volledige beschrijving staat in de handleiding, hoofdstuk 24, onder Help ▸ Documentatie in de toepassing.