Hulp · Tekenen
Uw tekenwerk ordenen
Lagen, kleuren, modellen, cellen, bestanden en gekoppelde scans: alles wat rond het tekenen zelf staat en uw werk geordend houdt.
Tekenen is één ding. Uw tekenwerk ordenen is een ander: weten waar iets op ligt, hetzelfde stuk twee keer gebruiken, een oude scan als ondergrond leggen, en alles zo bewaren dat u het morgen weer opent zoals u het achterliet. PANORAMIX geeft u daar lagen, modellen, cellen en gekoppelde gegevens voor. Opslaan hoeft u niet zelf te doen.
Lagen
Elk element in uw tekening ligt op een laag. Een laag heeft een naam, een nummer en een omschrijving, en daarnaast haar eigen kleur, lijndikte en lijnstijl. Ze is zichtbaar of niet, en vergrendeld of niet.
Die twee schakelaars doen niet hetzelfde:
- Elementen op een onzichtbare laag worden niet getekend, niet geselecteerd en niet gesnapt. Ze zijn er nog, maar ze doen nergens aan mee.
- Elementen op een vergrendelde laag blijven zichtbaar, maar zijn niet aanwijsbaar en niet te wijzigen. Handig voor een stramien of een titelblok dat in beeld moet staan zonder dat het per ongeluk verschuift.
Element › Lagen… opent het lagenbeheer. Links staat een tabel met per laag een eerste, smalle kolom die de actieve laag aanduidt, en daarnaast de naam, het nummer, de kleur, de dikte, de stijl, een oog en een slot; rechts staan de velden van de laag die u aanklikt. Een klik op het oog of het slot schakelt meteen. Een klik in die eerste kolom maakt de laag actief: die waarop uw volgende element terechtkomt. Onderaan staan de knoppen Nieuw…, Verwijderen en Actief maken.

De actieve laag kiest u ook zonder dat venster: met de laagknop in de kopbalk van een tekengebied, of in de outliner, waar elke laag een klein potlood heeft. Het potlood van de actieve laag staat blauw; een klik op een ander maakt die laag actief. Een vergrendelde laag kan daar niet de actieve worden — wat u erop tekent, zou u daarna niet meer kunnen aanwijzen. En ⌘Z zet de vorige actieve laag niet terug: een actieve laag is een instelling, geen bewerking.

Twee soorten lagen kunt u niet verwijderen: de laag Standaard, en elke laag waar nog elementen op staan — in welk model van het bestand ook. Verplaats die elementen eerst naar een andere laag met Bewerken › Eigenschappen van selectie….
Lagen horen bij het bestand en niet bij één tekening erin: ze komen uit het sjabloon en gelden voor alle modellen. Hetzelfde geldt voor het kleurenpalet, de diktetabel, de werkeenheid en de precisie.
Kleur, dikte en stijl
Een element krijgt zijn kleur op een van drie manieren: per laag — het volgt dan de kleur van zijn laag —, als index in het palet van het bestand, of als een vaste RGB-kleur.
Het palet telt 256 kleuren. Element › Kleurenpalet… toont ze als een rooster van 16 × 16. De eerste zestien zijn de tekenkleuren die op het donkere tekenvlak goed leesbaar zijn: wit, blauw, groen, rood, geel, magenta, oranje, paars, cyaan, grijs en zo verder. Daarna volgen 28 kleurtonen in acht varianten, en tot slot een grijsreeks van donker naar licht. Een dubbelklik of de knop Bewerken… wijzigt de RGB-waarde van een index; alle elementen met die index veranderen mee. Standaardpalet herstellen zet de 256 kleuren terug.
Waar u ook een kleur kiest — in het menu Element, met de kleurknop in de kopbalk van een tekengebied, in de instellingenstrook van een gereedschap, in de vensters Lagen en Eigenschappen, en zelfs in het venster Celeigenschappen van het rekenblad — u krijgt telkens hetzelfde menu, met datzelfde volledige rooster. Onder het rooster staat voluit welke index onder de muis ligt, bijvoorbeeld Index 137 · #4FB0A2. Bovenaan staat Per laag, eronder Index typen… voor wie het nummer al kent en RGB… voor een kleur buiten het palet.
Een lijndikte is een index van 0 tot 15 in de diktetabel van het bestand. Aan elke index hangt een breedte op het scherm en een pendikte op papier — standaard de ISO-reeks van 0,13 tot 6,00 mm. Het menu Actieve lijndikte zet die pendikte erbij: Dikte 3 · 0.35 mm.
Lijnstijlen zijn een vaste reeks van acht: Doorlopend, Gestippeld, Kort gestreept, Lang gestreept, Streep-punt, Fijn gestreept, Streep-punt-punt en Lang-kort. Er is geen stijlschaal: het patroon staat in schermpixels en ziet er op elke zoomstand hetzelfde uit. Bij dikke lijnen wordt het licht opgerekt, zodat de gaten zichtbaar blijven.
De actieve eigenschappen in de kopbalk
Een nieuw element krijgt de actieve eigenschappen: de actieve laag, kleur, dikte en stijl. Die vier staan als knoppen rechts in de kopbalk van elk tekengebied, en ze tonen een staal in plaats van tekst — een bol in de actieve kleur, een lijntje op de actieve dikte, een lijntje in de actieve stijl, en voor de laag haar kleurvakje met haar naam. Kleur, dikte en stijl zijn even breed, zodat de balk rustig blijft.
Staat een van de drie op per laag, dan toont het staal de opgeloste waarde met een streepjeskadertje eromheen, en schrijft de tooltip het voluit: "Actieve lijndikte: per laag (nu 2) · 0,25 mm". Klikken opent hetzelfde menu als Element › Actieve laag, Actieve kleur, Actieve lijndikte of Actieve lijnstijl.
Wordt het gebied smaller, dan geeft de groep stap voor stap plaats prijs: eerst verliest de laag haar naam, dan vallen de pijltjes weg zodat alleen de vier stalen overblijven, dan wijken dikte en stijl, en pas als laatste laag en kleur.
Wilt u bestaand werk omzetten in plaats van nieuw werk instellen, dan zijn er twee wegen. Bewerken › Eigenschappen van selectie… werkt op de selectie: kies per eigenschap een nieuwe waarde of laat ze op (ongewijzigd), en druk Toepassen op selectie. Dat is één bewerking in de geschiedenis. Het gereedschap Wijzig eigenschappen doet hetzelfde zonder venster en zonder voorafgaande selectie: het wijst één element aan, of werkt op de selectie of de fence, en u vinkt aan welke eigenschappen mee mogen. Uw actieve eigenschappen blijven daarbij ongemoeid — het omzetten van oud werk hoort uw tekeninstellingen niet te verzetten.
Wilt u omgekeerd verder tekenen zoals een element dat er al staat, gebruik dan het gereedschap Eigenschappen overnemen: één klik op een lijn, een tekst of een maat, en laag, kleur, dikte en stijl zijn die van dat element — ook als het in een gekoppelde onderlegger staat. De vier stalen in de kopbalk volgen meteen. Met vinkjes kiest u wat er mee mag; van een tekst kan ook de tekstopmaak mee, van een maat de bematingsinstellingen. Wat u overneemt, ziet er daarna uit zoals het element: een lijn die per laag rood is, maakt uw actieve kleur rood, ook als u de laag zelf niet overneemt. En net als bij de actieve laag zet ⌘Z niets terug: het zijn instellingen, geen bewerking.
Modellen
Eén .pnx-bestand bevat één of meer modellen. Elk model heeft een naam, een omschrijving, zijn eigen elementen en zijn eigen raster. Lagen, palet, diktes en eenheid zijn gemeenschappelijk.
Dat levert u het volgende op: een plattegrond, een situatieplan en een detail zitten in één bestand, met één stel lagen en één palet, zonder dat de ene tekening de andere in de weg loopt.
Welk model een tekengebied toont, kiest u in de modelkeuze in de kopbalk van dat gebied, via Model › Modellen in dit bestand, of met een dubbelklik op het model in de outliner: dat zet het in het tekengebied waarin u het laatst iets deed (klikken, scrollen of een toets geven die dat gebied bedient; er alleen met de muis overheen schuiven telt niet), en maakt het — zoals de modelkeuze in de kopbalk — ook het startmodel van het bestand: het model waarmee een nieuw tekengebied opent, in de outliner aangeduid met · start. Een 3D model zet u zo in het ruimtegebied. Twee gebieden naast elkaar mogen hetzelfde model tonen op verschillende zoomstanden, of twee verschillende modellen. Een selectie en een lopende plaatsing horen bij één model: klikt u tijdens een plaatsing in een gebied met een ander model, dan meldt de statusbalk dat en wordt het punt genegeerd.
Model › Nieuw model… maakt een leeg model. Model › Modellen beheren… toont de lijst, met de knoppen Nieuw…, Kopiëren…, Hernoemen…, Verwijderen en pijltjes om de volgorde te bepalen. Rechts staan de omschrijving en het raster: de afstand tussen de fijne rasterpunten, de verhouding (hoeveel fijne punten per grove lijn), zichtbaar en vergrendeld. Het raster past zich aan de zoomstand aan: fijne punten verdwijnen zodra ze dichter dan zes beeldpunten bij elkaar komen.
Kopiëren… vraagt een naam en stelt «naam (kopie)» voor. Mee gaan de elementen, de omschrijving, de rasterinstellingen, de zichtbaarheid van het assenkruis en de gekoppelde gegevens van het bronmodel. De kopie komt meteen achter haar origineel in de lijst te staan en niet achteraan. Let op: een model aanmaken, kopiëren, hernoemen of verwijderen is niet ongedaan te maken.

Het assenkruis — de rode X-as en de groene Y-as door de oorsprong — heeft zijn eigen schakelaar in de kopbalk, net als Raster tonen. Beide horen bij het model, dus de tekening onthoudt uw keuze en twee aanzichten op hetzelfde model laten hetzelfde zien.
Cellen en celbibliotheken
Een celbibliotheek is een gewoon .pnx-bestand waarvan elk model een cel is: de modelnaam is de celnaam, en het nulpunt van het model is het plaatsingspunt. Het meegeleverde sjabloon Voorbeeldcellen bevat er zes: Deur 90, Raam 100, Noordpijl, Bout M12, Stoel en Meetpunt.
Een eigen bibliotheek maken gaat in drie stappen. Maak met Bestand › Nieuw… een bestand in de gewenste eenheid. Maak per cel een model en teken die cel rond het nulpunt — waar het kruis van de assen ligt, komt straks het plaatsingspunt. Bewaar het bestand. Daarmee is de bibliotheek bruikbaar.
Plaatsen doet u met Cel plaatsen (Shift+P). In de instellingenstrook kiest u met Bibliotheek kiezen… het bestand, in de keuzelijst Cel het model, en daarnaast een Schaal en een Hoek; met Interactief roteren bepaalt een tweede klik de hoek. Wist u de bibliotheek met ×, dan plaatst u een model van de huidige tekening als cel. Bibliotheek en cel worden in de tekening bewaard, zodat ze bij een volgende sessie meteen weer klaarstaan.

Een geplaatste cel is een kopie: verandert de bibliotheek later, dan blijft uw tekening zoals ze was. In de tekening is de cel één element met de oorsprong als handvat; verplaatsen, kopiëren en verwijderen werken op de cel als geheel. De elementen binnenin houden hun eigen laag en eigenschappen.
Gedeelde cellen. Sinds versie 3.22 heeft Cel plaatsen de vlag Gedeelde cel. Dan delen alle exemplaren één inhoud, en houdt elk zijn eigen plaats, hoek, schaal en spiegeling; het bestand bewaart die inhoud één keer. Cel bijwerken werkt dan alle exemplaren tegelijk bij, in één stap. Uiteenhalen maakt van een gedeelde cel eerst een gewone cel, en nog eens Uiteenhalen geeft de losse elementen. De teksten van een gedeelde cel zijn van alle exemplaren samen: wie er één wil invullen, haalt die eerst uiteen. Standaardonderdelen uit het paneel Bibliotheek komen standaard als gedeelde cel (zie De panelen).

Drie dingen maken van zo'n bibliotheek een echte symbolenbibliotheek:
- Actieve eigenschappen. Staat die vlag aan bij Cel plaatsen, dan krijgt alles wat in de bibliotheek op de laag Standaard staat bij het plaatsen de actieve laag, kleur, dikte en stijl van uw tekening. Wat u in de bibliotheek op een benoemde laag zet — Instrumentatie, Tekst, Constructie — houdt zijn eigen symbologie. Zo plaatst u hetzelfde ventiel de ene keer op de ene en de andere keer op de andere discipline, zonder een tweede bibliotheek.
- Aanpasbare teksten. Schrijft u in het bronmodel een tekst als
_#8#TAG, dan wordt dat een celattribuut: op het blad staat "TAG", en bij het plaatsen — of later met het gereedschap Celattributen — vult u "PI-101" in. Het merk_#8#komt nooit in de tekening terecht. Cel plaatsen heeft daarvoor de vlag Attributen vragen. - Cel bijwerken. Verbetert u een symbool in de bibliotheek, dan vervangt dit gereedschap de inhoud van een geplaatste cel door het verse bronmodel. Haar plaats, hoek, schaal, laag en naam blijven; met de vlag Alle gelijknamige gaat elke andere cel met dezelfde naam in dit model mee.
Bestanden, opslaan en sjablonen
Een tekening is een .pnx-bestand. Daarin zitten de modellen met hun elementen, de bestandsinstellingen, de celbibliotheek en de gekozen cel, de lades van de werkbalk, en de werkruimtes van het venster: welke indeling, welk model en welke zoomstand elk tekengebied toonde. Bij het openen krijgt het venster dat allemaal terug, met de werkruimte die actief was toen u het bestand sloot.
Er is geen menu-item Opslaan. Wijzigingen worden automatisch bewaard. Elke voltooide bewerking start een uitgestelde schrijfbeurt: 0,6 seconden na de laatste wijziging wordt het hele bestand in één keer herschreven, op een achtergrondthread, zodat het tekenen niet hapert. Het tempo past zich aan een groot bestand of een trage netwerkschijf aan, en is zelf te kiezen: zie Aan de slag. De pil rechts in de bovenbalk toont de stand van zaken — Opgeslagen 14:02:11 in het groen, Wijzigingen · opslaan volgt tijdens het uitstel, en Opslaan mislukt in het rood met de reden in de statusbalk. ⌘S dwingt een schrijfbeurt meteen af, maar nodig is dat nooit. (Op Windows staat Ctrl waar hier ⌘ staat.)
Automatisch opslaan houdt geen versies of reservekopieën bij: elke schrijfbeurt herschrijft het bestand zoals het nu is, en de toestand van gisteren is daarmee weg. Wilt u een toestand vasthouden, maak er dan zelf een kopie van met Opslaan als… — u werkt daarna onder de nieuwe naam verder — of kopieer het bestand.
Verder is het menu Bestand kort: Nieuw… (⌘N), Openen… (⌘O), Recente bestanden, Opslaan als… (⇧⌘S), Instellingen importeren…, Importeren uit DXF…, Exporteren naar SVG… (⇧⌘E), Exporteren naar DXF…, — alleen als u in een paneel 3D ontwerpen werkt — Exporteren naar STL… en Exporteren naar OBJ…, Plotten naar PDF… (⇧⌘P), Synchronisatie…, Sjabloonmap openen en Afsluiten (⌘Q). Instellingen importeren…, Exporteren naar SVG…, de twee DXF-items, de twee items voor STL en OBJ en Plotten naar PDF… komen hieronder apart aan bod; Synchronisatie… zet het paneel van die naam in het gebied onder de muis (zie De panelen).
Een nieuw bestand vertrekt altijd van een sjabloon. Het sjabloonbestand wordt byte voor byte gekopieerd, zodat eenheid, precisie, palet, diktetabel, lagen, actieve eigenschappen en eventuele voorbeeldmodellen meekomen. Sjablonen zijn gewone .pnx-bestanden in de sjabloonmap. Ontbreken ze, dan maakt het programma er drie aan: Standaard mm (millimeter, 2 decimalen, raster 10 mm, met de lagen Standaard, Constructie, Maatvoering en Tekst), Standaard m (meter, 3 decimalen, raster 1 m) en Voorbeeldcellen.
Een eigen sjabloon maakt u door een nieuwe tekening in te richten — lagen, palet, actieve eigenschappen, eventueel een kader of een titelblok — en ze met Opslaan als… in de sjabloonmap te bewaren. Bij het volgende Nieuw… staat ze in de keuzelijst.
Kies daarbij met zorg van welk sjabloon u vertrekt, want drie dingen liggen daarna vast: de werkeenheid, de precisie en de diktetabel. In deze versie is er geen venster om ze achteraf om te zetten. Merkt u het pas als de tekening al vordert, dan blijven er twee wegen over: Verschalen om de meetkunde zelf om te rekenen, en Instellingen importeren… om eenheid, precisie of diktetabel uit een ander bestand over te nemen.
Hebt u uw lades, lagen of palet in een ánder bestand al netjes staan, dan haalt Bestand › Instellingen importeren… ze hierheen, per categorie aan te vinken. De tekening zelf blijft daarbij onaangeroerd: modellen en elementen komen nooit mee. Wat er hier niets aan zou veranderen staat grijs, zodat u meteen ziet waar het verschil zit. Een import is niet ongedaan te maken; twijfelt u, maak dan eerst een kopie met Opslaan als….
Uitvoer: exporteren naar SVG
Bestand › Exporteren naar SVG… (⇧⌘E) schrijft de tekening weg als vectortekening op ware maat, te openen in een browser, in Illustrator of in Inkscape, en te plaatsen in een tekstverwerker. Uw document wordt daarbij niet aangeraakt.
Een venster vraagt eerst de keuzes: welke Inhoud (het hele model, of alleen wat in de fence of de selectie ligt), de Schaal (1:1 tot 1:1000, of passend op A4 of A3 — dan rekent het venster de schaal zelf uit), de Marge in millimeter, de Achtergrond (geen, wit, of donker zoals het scherm), de Inkt (de kleuren van de tekening, of alles zwart of wit) en Lagen als groepen. Onderaan staat hoe groot het blad wordt, zodat u vóór het schrijven ziet of 1:50 op een A4 past.
Wat er in het bestand terechtkomt: breedte en hoogte in millimeter, zodat één eenheid één millimeter op papier is; bogen blijven bogen in plaats van een reeks korte lijnstukjes; lijndiktes zijn de pendiktes in millimeter uit de diktetabel. Onzichtbare lagen doen niet mee — wat u niet ziet, hoort niet op papier —, en hoeveel elementen daardoor wegbleven, staat in de melding.
Eén waarschuwing hoort erbij: de tekenkleuren van PANORAMIX zijn voor een donkere achtergrond gemaakt, en kleur 0 is bijna wit. Kiest u een wit blad, kies dan ook Inkt: alles zwart. Het venster waarschuwt zodra u die twee samen kiest.
Een SVG is er om te bekijken en in een ander document te plaatsen. Voor papier is er Bestand › Plotten naar PDF…, en wie de tekening in een ander tekenprogramma verder wil bewerken, schrijft ze als DXF; beide komen hieronder aan bod.
Uitwisselen: importeren uit en exporteren naar DXF
DXF is het formaat waarin tekenprogramma's elkaar al tientallen jaren tekeningen doorgeven: een plattegrond uit AutoCAD, een werkplaatstekening, een uitslag voor de lasersnijder. Sinds versie 2.12 leest en schrijft PANORAMIX het zelf, zonder bibliotheek van derden: Bestand › Importeren uit DXF… haalt een DXF-bestand in uw tekening, Bestand › Exporteren naar DXF… schrijft een model weg. Beide werken in een vlak model en in een 3D model van 3D ontwerpen, en beide gaan uit van het paneel waarin u het laatst werkte.

Importeren. Na de keuze van het bestand leest PANORAMIX het op de achtergrond — elke versie van R12 tot 2018, ook binair — en toont dan wat erin staat, vóór er iets aan uw tekening verandert: de versie, de eenheid, hoeveel entiteiten op hoeveel lagen, de soorten die het meest voorkomen, en wat de lezer opviel. De lezer is beproefd op ruim twaalfhonderd DXF-bestanden uit het projectarchief. Een .dwg leest hij niet: dat is een gesloten formaat; bewaar zo'n tekening in het andere programma als DXF.
Onder Waar kiest u het doel: het model of het 3D model van het paneel waarin u het laatst werkte — dat is het voorstel —, of een nieuw model of 3D model met de naam van het bestand. Bevat het bestand 3D en kiest u een vlak model, dan zegt het venster dat de hoogte wegvalt. Onder Hoe staan de Eenheid (wat het bestand zegt, of wat u zelf weet; de regel eronder zegt wat één eenheid van het bestand in uw tekening wordt), Blokken (als cellen, of uiteengehaald) en vier vinkjes: blokken ook als modellen, zodat Cel plaatsen ze kent; de papierruimte als eigen modellen; ook wat op een uitgeschakelde laag staat; en, in een 3D model, gesloten vlakkennetten als lichaam. Wat bij het gekozen doel niets betekent, staat flets, met de reden in de tekstballon.

De knop Importeren zet alles in één stap om: één ⌘Z neemt alle elementen samen terug. De lagen en modellen die erbij kwamen, blijven dan staan — leeg, op de blokmodellen na —, want lagen en modellen staan niet in de geschiedenis. Duurt het omzetten langer dan een minuut, dan breekt PANORAMIX het af, en de statusbalk zegt waarom. Van een import die zo mislukt, blijft niets over: PANORAMIX zet eerst alles om zonder uw tekening aan te raken — op de nieuwe lagen na —, en neemt weg wat de import toch al maakte — een nieuw model, een blokmodel, een nieuwe laag waar niets op staat. Wat binnenkwam, staat daarna geselecteerd, behalve wat op een onzichtbare of vergrendelde laag ligt; een nieuw model of 3D model verschijnt in zijn paneel. De statusbalk zegt in één regel wat er gebeurde — Geïmporteerd: plan.dxf · 1234 elementen in «Plan» · 6 overgeslagen (2 IMAGE, 4 POINT) —, en het logboek noemt per overgeslagen soort de reden.
Elke DXF-laag waar iets op staat, wordt een laag van uw tekening: laag «0» wordt Standaard, een naam die u al hebt, wordt die laag — met haar eigen eigenschappen —, en een nieuwe laag krijgt de kleur, de dikte en de stijl van de DXF-laag. Kleuren komen exact over: een kleur die precies in uw palet staat, krijgt die index, een andere wordt een vaste RGB-kleur, nooit «de dichtstbijzijnde»; draagt een entiteit naast haar indexkleur een echte kleur, dan geldt de echte. Een blok wordt een cel met de naam van het blok, en zijn attributen worden invulbare celattributen die naar hun etiket heten (PROJECT_NR, TEKENAAR) — of, bij een attribuut dat PANORAMIX zelf schreef en dat het aan dat etiket op zijn plaats in het blok herkent, naar de vraag ernaast («Kamer naam»); genummerde etiketten uit een ander programma, zoals REV_1, REV_2 en REV_3, houden hun eigen naam. Een arcering wordt een arcering, en een maat een cel «Maat», zodat ze eruitziet zoals in het andere programma. Zegt het bestand niet in welke eenheid het tekent, dan gelden de getallen in de eenheid van uw tekening, tenzij u er een kiest. Wat PANORAMIX niet kent of niet kan omzetten — een punt, een ACIS-lichaam, een afbeelding, een externe verwijzing, een maat of coördinaat groter dan 10¹² (buiten bereik) — wordt overgeslagen en geteld, en is nooit een reden om de hele import te laten mislukken.

Kiest u met Bestand › Openen… een .dxf, dan vraagt PANORAMIX of het in de huidige tekening mag komen. Een DXF wordt nooit een eigen document, en de recente bestanden blijven uw .pnx-bestanden.
Exporteren. Bestand › Exporteren naar DXF… schrijft het model of het 3D model van het paneel waarin u het laatst werkte, of, net als bij SVG, alleen wat in de fence of de selectie ligt. Het venster vraagt de Versie — 2013 is de standaard, R12 is er voor oudere programma's en lasersnijders, en de regel eronder zegt wat de gekozen versie wel en niet kan —, de Kleuren (echte kleuren met de dichtste indexkleur ernaast, of alleen indexkleuren; vóór 2004 bestaan er geen echte kleuren), de Teksten (als tekst, of als lijnen), de Cellen (als blok, of uiteengehaald), uit een 3D model de Lichamen (als vlakkennet, als losse vlakken of als randen), de Lijnstijlschaal, en of onzichtbare lagen mee mogen. Daarna vraagt het bewaarvenster de naam. Uw document verandert niet: een export is geen Opslaan als….

Lagen, kleuren, lijnstijlen en lijndiktes gaan mee, en Standaard wordt laag «0». Paletindex 0, de tekenkleur, wordt kleur 7, die een ander programma op een donkere achtergrond wit en op papier zwart tekent; een zwart dat u zelf koos, wordt kleur 7 met de echte kleur zwart erbij, zodat het zwart blijft. Wat in een cel op de laag Standaard staat, komt in het blok op laag «0», en waar het «zoals de laag» was, met de kleur, de lijnstijl en de lijndikte van Standaard uitgeschreven, zodat het er bij de ontvanger hetzelfde uitziet. Een cel wordt een blok met haar attributen; een arcering en een maat worden elk een blok met hun lijnen, zodat ze er bij de ontvanger uitzien zoals bij u en één geheel blijven. Met Uiteengehaald worden cellen, arceringen en maten losse elementen. Een onzichtbare laag staat in het bestand uit en bevroren, en wat erop ligt, gaat alleen mee met het vinkje Onzichtbare lagen meenemen (uit en bevroren). Moeten de teksten er bij de ontvanger precies zo uitzien als bij u, kies dan Als lijnen; anders tekent het andere programma ze in zijn eigen lettertype.
Heen en terug. Bovenaan het bestand staat dat het van PANORAMIX komt, en bij elke cel haar naam en de lengte van haar invulvelden. Leest u het later weer in, dan komt een cel terug met haar eigen naam, haar eigen oorsprong — ook een kopie die intussen in het andere programma erbij kwam — en haar attributen, staat wat op Standaard stond daar weer, «zoals de laag», en komt een arcering of een maat terug als cel «Arcering» of «Maat».
Wat het menu kan, kan ook een script — het veertiende voorbeeld, DXF schrijven en lezen, doet het voor — en een AI via de AI-koppeling. Alle drie lopen ze langs dezelfde weg, en ze leveren hetzelfde bestand op.
Uitvoer: exporteren naar STL en OBJ
Sinds versie 2.16 schrijft PANORAMIX een 3D-model ook als driehoeken, in de twee formaten die de 3D-wereld leest. STL is het formaat van de 3D-printer en zijn slicer: niets dan driehoeken, zonder kleur, laag of eenheid. OBJ is het uitwisselformaat van Blender, renderers en webviewers: elk element een eigen voorwerp, met zijn laag als groep en zijn kleur als materiaal in een .mtl ernaast, en ook de lijnen.
Bestand › Exporteren naar STL… en Bestand › Exporteren naar OBJ… staan net onder Exporteren naar DXF…, maar alleen als u het laatst in een paneel 3D ontwerpen werkte: een vlakke tekening heeft geen lichamen. Wat er meegaat, kiest u niet: dat zegt de regel. Ligt er in dat 3D model een fence, dan gaat alleen mee wat erin valt — ook als dat niets is; dan zegt een melding hoe u de fence wist —; is er anders iets geselecteerd, dan de selectie; anders het hele 3D model.

Het venster zegt bovenaan wat er meegaat en wat niet: Het hele 3D model: 3 elementen, waarvan 2 lichamen, met eronder dat een lijn niet in een STL past. Daaronder de keuzes: voor een STL binair of als tekst; voor een OBJ de assen — standaard Y naar boven, wat Blender en webviewers verwachten —, de materialen en de lijnen; voor beide de fijnheid, met eronder hoe ver een ronde wand dan hoogstens naast het echte oppervlak ligt, en de eenheid. STL en OBJ kennen geen eenheid: een STL schrijft standaard in millimeter, wat een 3D-printer leest, een OBJ in de eenheid van uw tekening.

Het net van elk lichaam is gesloten — wat een slicer nodig heeft om binnen en buiten te onderscheiden —, ook voor een gespiegeld lichaam. Sinds versie 2.28 gaat ook een oppervlak mee, als driehoeken zonder dikte; bij een STL zegt PANORAMIX erbij dat een slicer dat niet print — verdik het eerst tot een lichaam. Het schrijven gebeurt op de achtergrond, eerst naar een tijdelijk bestand, zodat een mislukte export een bestaand bestand onaangeroerd laat; daarna zegt de statusbalk wat er geschreven is. Ligt een model voor een STL te ver van de oorsprong — een gebouw in landmeterscoördinaten —, dan waarschuwt het venster: een STL bewaart elk getal met zeven cijfers.

Een STL of OBJ is geen tweede .pnx: een cilinder is er een veelvlak, zonder lagen, maten of geschiedenis, en PANORAMIX leest ze niet in. Wat het menu kan, kan ook een script — het zeventiende voorbeeld, Exporteren naar STL en OBJ, doet het voor — en een AI via de AI-koppeling; een bestand van iemand anders overschrijft een AI nooit, ook niet het materiaalbestand naast een OBJ.
Uitvoer: exporteren naar STEP
Sinds versie 2.22 schrijft PANORAMIX een 3D-model ook exact, als STEP-bestand: het formaat waarin CAD-programma's als Inventor, SolidWorks, CATIA, Fusion en FreeCAD hun modellen uitwisselen. Waar een STL of OBJ een lichaam met driehoeken benadert, beschrijft een STEP-bestand het zoals het is: een vlak blijft een vlak, een cilinder een cilinder, een rand een cirkelboog, een holte een holte. Het andere programma kan er dus mee verder: er maten op nemen, er een werktekening van maken of er verder aan modelleren. De lijnen, lijnreeksen en vlakke vormen gaan mee als exacte krommen, met hun kleuren, lagen en namen.
Bestand › Exporteren naar STEP… staat net onder Exporteren naar OBJ…, onder dezelfde voorwaarde: alleen als u het laatst in een paneel 3D ontwerpen werkte. Wat er meegaat, zegt dezelfde regel: ligt er in dat 3D model een fence, dan wat erin valt; is er anders iets geselecteerd, dan de selectie; anders het hele 3D model.

Ook wat de gekoppelde bestanden in het 3D model tonen, gaat mee, zoals het paneel het toont: een ander 3D model, een tekening op een vlak, een model uit een ander bestand — op zijn plaats en in zijn eigen kleuren. Standaard wordt elk gekoppeld bestand een eigen onderdeel van een samenstelling, zoals een ander CAD-programma een samenstelling van onderdelen toont; u kunt ook alles samen in één onderdeel zetten. Het venster zegt bovenaan wat er van het 3D model zelf meegaat en wat de koppelingen bijdragen. Daaronder kiest u het protocol — AP214, dat elk CAD-programma leest, of zijn opvolger AP242 —, de eenheid (een STEP-bestand zegt zelf in welke eenheid het staat, en elke lezer rekent om), en of de kleuren, de lagen en de onzichtbare lagen meegaan.

Een gespiegeld of in één richting uitgerekt lichaam blijft exact: een uitgerekte bol wordt een exacte ellipsoïde, geen benadering. Het schrijven gebeurt op de achtergrond, eerst naar een tijdelijk bestand, zodat een mislukte export een bestaand bestand onaangeroerd laat; daarna zegt de statusbalk wat er geschreven is. Tijdens de bouw werd elk bestand nagelezen door OpenCascade, de modelleerkern onder FreeCAD: geldige vaste lichamen, met dezelfde inhoud en met elk vlak naar buiten.

Een STEP-bestand is een momentopname: het andere programma krijgt de vormen, niet hoe ze ontstaan zijn. Sinds 2.27 leest PANORAMIX STEP ook in (hieronder). Wat het menu kan, kan ook een script — het achttiende voorbeeld, Exporteren naar STEP, doet het voor — en een AI via de AI-koppeling; een bestand van iemand anders overschrijft een AI nooit.
Invoer: importeren uit STEP
Sinds versie 2.27 leest PANORAMIX ook een STEP-bestand dat een ander CAD-programma schreef — Inventor, SolidWorks, CATIA, Creo, NX, Solid Edge, Fusion, FreeCAD — en zet het in een 3D model. De lichamen komen exact binnen: een vlak blijft een vlak, een cilinder een cilinder, een afronding een stuk torus, een vrije vorm een B-spline-vlak, zonder driehoeken. U werkt er meteen mee verder in 3D ontwerpen: maten nemen, erin snijden, verenigen, renderen. De lijnen en krommen komen mee als lijnen, bogen en vormen, met de kleuren, de lagen en de namen van de onderdelen; een samenstelling komt binnen met elk onderdeel op zijn plaats.
Bestand › Importeren uit STEP… staat net onder Importeren uit DXF…, altijd, ook in een tekening zonder 3D model: de import maakt er dan een. Kiest u met Openen… een .step of .stp, dan vraagt PANORAMIX of het dat bestand mag importeren in de huidige tekening.

Voor er iets verandert, leest PANORAMIX het bestand op de achtergrond en zegt het wat erin staat: het protocol en het programma dat het schreef, de eenheid, de onderdelen en hoe vaak ze voorkomen, de lichamen en de vlakken per soort, en de omvang in de eenheid van uw tekening — zo ziet u meteen of de eenheid klopt. Daaronder kiest u waar het heen gaat, het 3D model waarin u werkte of een nieuw, en hoe: de eenheid, de lagen (die van het bestand, een laag per onderdeel, of de actieve), de kleuren, de lijnen en krommen, wat onzichtbaar is, en sinds versie 2.28 of open oppervlakken als oppervlak binnenkomen of, zoals vroeger, als hun randen.

Het omzetten gebeurt op de achtergrond; duurt het even, dan toont een venster de voortgang, met Afbreken. Een onderdeel dat vaker voorkomt — vier dezelfde bouten —, wordt één keer omgezet en deelt zijn vorm. Wat een ander programma anders schrijft dan de norm vraagt — een cilinderwand of bolkap zonder naad zoals Parasolid en ACIS ze schrijven, een bol met alleen de lus van zijn gat, een vlak dat binnenstebuiten staat, een hoekpunt dat er een fractie naast ligt, een gespiegelde kopie —, herstelt PANORAMIX, en het logboek zegt wat. Sinds versie 2.28 komt wat geen gesloten lichaam vormt — een oppervlakmodel met open vlakken, zoals Inventor en Fusion ze vaak schrijven, of een lichaam dat niet sluit — binnen als oppervlak: exacte vlakken zonder dikte, die u daarna kunt naaien of verdikken (zie Oppervlakken op de hulppagina Gereedschappen). Alleen wat ook zo niet lukt, komt binnen als zijn randen, met de reden. Alles samen is één stap: één ⌘Z neemt de hele import terug.

Een script leest STEP met importeerStep — het negentiende voorbeeld, Importeren uit STEP, doet het voor —, en een AI via de AI-koppeling met step_verkennen en step_importeren.
Invoer: importeren uit Collada
Sinds versie 3.21 leest PANORAMIX ook een Collada-bestand (.dae) in: het uitwisselformaat van SketchUp, Blender, 3ds Max, Maya en Revit, en ook het archief .zae en het .kmz van SketchUp en Google Earth. Zo'n bestand kent geen vormen zoals een CAD-programma, alleen driehoeken: een balk is er twaalf driehoeken, een buis een paar honderd. PANORAMIX maakt er weer vormen van. Wat een volume sluit, wordt een lichaam met echte vlakken — de driehoeken van één plat vlak worden weer dat ene vlak —, zodat een balk uit SketchUp een lichaam met zes vlakken is waarop u maten neemt, waarin u snijdt en dat u verenigt, afrondt en rendert. Wat open is, wordt een oppervlak, een losse lijn een lijn. De zachte randen van een buis of een afgeronde hoek blijven zacht: geen facetlijnen, wel een vloeiende belichting. Een component die tien keer staat, wordt één keer omgezet en deelt zijn vorm.
Bestand › Importeren uit Collada… staat net onder Importeren uit STEP…, ook in een tekening zonder 3D model. Kiest u met Openen… een .dae, .zae of .kmz, dan vraagt PANORAMIX of het dat bestand mag importeren in de huidige tekening.

Voor er iets verandert, zegt het venster wat er in het bestand staat — het programma dat het schreef, de eenheid en welke as omhoog wijst, de onderdelen en hoe vaak ze voorkomen, de driehoeken, lijnen en materialen, en de omvang in de eenheid van uw tekening —, en kiest u waar het heen gaat en hoe: de eenheid, de lagen (die van het bestand, een laag per onderdeel, een laag per materiaal, of de actieve), de kleuren van de materialen, de losse lijnen, de open vlakken en de zachte randen. Het omzetten gebeurt op de achtergrond, met Afbreken. Wat SketchUp en andere programma's dubbel of half schrijven — een vlak met een achterkant, een wand binnenin, een hoekpunt dat een buur mist —, herstelt PANORAMIX, en het logboek zegt wat. Een bestand met Y omhoog komt rechtop te staan. Een textuur leest PANORAMIX alleen naast het bestand of in het archief, nooit van elders of van het netwerk. Alles samen is één stap: één ⌘Z neemt alle elementen samen terug; een nieuw 3D model en nieuwe lagen blijven staan.


Wat binnenkomt, blijft een veelvlak: een buis heeft geen straal, en een textuur wordt haar gemiddelde kleur. Een script leest Collada met importeerCollada — het zesentwintigste voorbeeld, Importeren uit Collada, doet het voor —, een AI via de AI-koppeling met collada_verkennen en collada_importeren, en Cleo met een script.
Invoer: importeren uit PDF
Sinds versie 4.3 haalt PANORAMIX ook de vectorgegevens van een PDF-pagina terug in een 2D-model: de lijnen, bogen, cirkels en tekst van een maattekening uit de handleiding van een machine, van een plattegrond die als PDF binnenkwam of van een plot van PANORAMIX zelf. Dat gebeurt in een eigen paneel, PDF: u kiest de pagina op haar miniatuur, trekt in het voorbeeld een fence rond het deel dat u wilt, en kiest het model, de schaal en de lagen. Bestand › Importeren uit PDF… staat net onder Importeren uit Collada… en zet het paneel in een gebied; kiest u met Openen… een .pdf, dan gaat die naar het paneel.
Wat binnenkomt, is wat de PDF tekent: een cirkel die de PDF als vier krommen beschrijft, wordt weer een cirkel, een maatcijfer weer tekst met de hoogte en de breedte die het had, maar een maat wordt geen maat en een arcering geen arcering — die kent een PDF niet meer. Rasterbeelden en kleurverlopen komen niet mee, een gevuld vlak wordt zijn omtrek. Een script leest een PDF met importeerPdf, een AI via de AI-koppeling met pdf_verkennen en pdf_importeren, en Cleo met een script.
Uitvoer: exporteren naar glTF (GLB)
Sinds versie 3.0 schrijft Bestand ▸ Exporteren naar glTF (GLB)… een 3D model als GLB: het binaire glTF-bestand dat Blender, three.js, webviewers en VR-toepassingen lezen. Het is hetzelfde bestand dat het paneel Panorama aan een VR-bril geeft. Het item staat bij de andere 3D-uitvoer, zolang u in een paneel 3D ontwerpen werkt, en ook in het menu Panorama. Wat er meegaat, volgt dan dezelfde regel als bij STL: de fence, anders de selectie, anders het hele 3D model. De knop in de tab Kwaliteit van het paneel Panorama schrijft altijd een heel 3D model van het panorama.
Lichamen en oppervlakken gaan mee als driehoeken, lijnen, lijnreeksen en vlakke vormen als lijnen, in hun kleuren en met de materialen van de studio. Alles staat in meter, met Y naar boven, zoals glTF het wil. Het venster vraagt drie dingen: of de gekoppelde gegevens meegaan, elk als een eigen laag; de kwaliteit — Zuinig, Standaard, Hoog of Maximaal, met eronder wat ze betekent —; en het nulpunt: het midden van het 3D model op zijn laagste punt, of het nulpunt van de tekening.

Het schrijven gebeurt op de achtergrond; daarna zegt de statusbalk wat er geschreven is. Een bestaand bestand vervangt PANORAMIX alleen als u dat in de bestandsdialoog bevestigt. Een script (exporteerGlb) en een AI (glb_exporteren) vervangen nooit een bestand dat PANORAMIX niet zelf schreef.
Uitvoer: plotten naar PDF
Bestand › Plotten naar PDF… (⇧⌘P) is de weg naar papier. Het opent geen venster maar zet het paneel Plot in het gebied onder de muis: links de instellingen, rechts het blad zoals de PDF het krijgt. Alles wat u instelt is een plotconfiguratie die in het bestand bewaard blijft — bron (tekening, rekenblad of 3D model), gebied (alles, de bewaarde fence, de selectie van nu, of een bereik), formaat en stand, marge, schaal of passend, kleur, grijswaarden of monochroom, een pentabel en per laag altijd, nooit of zoals op het scherm. Dezelfde plot maakt u later op de gewijzigde tekening met één klik opnieuw. De PDF schrijft PANORAMIX zelf, zonder bibliotheek en zonder internet; druk ze op ware grootte af, dan klopt de schaal. Meer in De panelen.
Gekoppelde gegevens: een scan onder uw tekening
Gekoppelde gegevens zijn gegevens van elders die in uw model getoond worden zonder er deel van uit te maken. Er zijn twee soorten: een model uit dit of uit een ander .pnx-bestand — een tekening, of sinds versie 2.17 een 3D model, dat in een tekening in een zicht getoond wordt (van boven, van voor, van links, …) —, en een afbeelding — een ingescande tekening als .jpg, .jpeg of .png.
Zo legt u een situatieplan onder een grondplan, houdt u een stramien voor het hele project in één bestand, of legt u een papieren plan uit het archief onder uw werk om het over te tekenen.
Ze zijn alleen zichtbaar. Ze staan niet tussen uw elementen: niet te selecteren, niet te wijzigen en niet te verwijderen. Verwijderen, Delete en de fence raken ze nooit aan. Ze zijn ook geen kopie: verandert de bron, dan verandert de weergave mee. Wat een gekoppeld model aan een gereedschap geeft, is om te lezen: het kompas kan erop snappen, de bematingsgereedschappen mogen er een element in aanwijzen om het te bematen — de maat komt in uw eigen model —, en Eigenschappen overnemen mag er de laag, de kleur, de dikte en de stijl van een element uit overnemen. U kunt erop mikken en eruit meten, u kunt het niet aanraken. Het vinkje Snappen van een koppeling beslist over de eerste twee: staat het uit, dan klikt het kompas er niet op vast en wijst ook de bemating er niets in aan. Eigenschappen overnemen leest wat u ziet, ook met Snappen uit.
U opent het paneel door een gebied met de typekeuze linksboven op Gekoppelde gegevens te zetten, of door naar de werkruimte Gekoppelde gegevens te gaan. Zodra dat paneel ergens open staat, verschijnt het menu Gekoppeld in de bovenbalk. Met de knop + koppelt u een Model uit dit bestand…, een Ander bestand… of een Afbeelding….
Het paneel toont de koppelingen van één model in tekenvolgorde, met daartussen een regel Dit model voor uw eigen elementen. De bovenste regel wordt het eerst getekend en ligt dus onderop. Een ingescande tekening hoort daarom bovenaan de lijst: ze hoort onder het plan te liggen en niet erover. Elke regel heeft links een greep om te slepen, een oog voor de zichtbaarheid, de naam met daarachter de bron, rechts een teller en een kruisje om los te maken.
Een gekoppeld model draagt daarbij drie instellingen die bepalen hoeveel u ervan te zien krijgt. Diepte (0 tot 8, standaard 1) zegt hoeveel niveaus koppelingen ín de bron meekomen: 0 is de bron alleen, 1 is de bron met wat daarin gekoppeld staat. Lagen opent een menu met een vinkje per laag van het bronbestand, zodat u bijvoorbeeld de maatvoering van een gekoppeld plan kunt wegzetten. Afbeeldingen zegt of de scans die ín de gekoppelde tekening staan mee getoond worden. Alle drie gelden per koppeling, en het bronbestand blijft onaangeroerd.
Een scan in een gekoppelde tekening telt niet als een niveau: ze hoort bij haar tekening en komt mee zodra die getoond wordt, ook op diepte 0. U ziet ze zoals ze in die tekening ingesteld is, en ze zoekt haar bestand naast die tekening en niet naast de uwe. Koppelt u de tekening in een 3D model, dan ligt de scan op hetzelfde vlak als de lijnen van de tekening, ook in perspectief en ook in de plot. Is ze zwaar of hebt u ze niet nodig, zet dan Afbeeldingen uit op de koppeling; staat dat vinkje ergens hoger uit, dan blijven alle scans eronder weg.

Als watermerk. Moet een gekoppeld model er zijn zonder op te vallen, vink dan in het blok Watermerk Als watermerk tonen aan en kies een Kleur, een Dikte en/of een Stijl — elk met (ongewijzigd) voor wat u wilt laten staan. Dat geldt voor alle elementen van de koppeling, ook genest, en een scan erin wordt inkt in die kleur. Op papier blijft een lichtgrijs watermerk lichtgrijs.

Als technische tekening. Een 3D model in een zicht kan zich ook tonen zoals op een werktekening: vink in het blok Technische tekening Als technische tekening aan, en wat achter een vlak van een lichaam of een oppervlak ligt, wordt een verborgen lijn — de eerste keer kort gestreept. U kiest de kleur, de dikte en de stijl van de zichtbare en van de verborgen lijnen, of laat de verborgen lijnen weg. Schroefdraad die als textuur op een lichaam ligt, toont er sinds versie 5.3 haar aanduiding: de dunne kernlijn waar de draad te zien is, gestreept waar ze verborgen is, en in een kopaanzicht een driekwart cirkel. Meer daarover staat op De panelen.
Een scan op maat ijken. Een pas gekoppelde afbeelding komt op een opzettelijk domme plaats binnen: haar linkeronderhoek op het nulpunt, en één beeldpunt is één werkeenheid. PANORAMIX leest de dpi niet uit het bestand en verzint geen schaal die het niet kent. IJken zet dat recht, in drie stappen: duid in het paneel precies één afbeelding aan, klik IJken… naast de schaal, en wijs op de scan de twee uiteinden aan van een maat die u kent. PANORAMIX vraagt dan de werkelijke lengte — een eenheid of een uitdrukking mag, bijvoorbeeld 12,5 m of 3*1200 — en verschaalt de afbeelding om het eerste punt, dat dus blijft liggen. De statusbalk zegt wat er gebeurd is, met de nieuwe maat van één beeldpunt erbij. IJken staat als één stap in de ongedaan-geschiedenis, dus u mag het gerust proberen. Zoom eerst in: op een scan snapt niets, en de nauwkeurigheid van de ijking is die van uw twee klikken.
Daarna staat de scan 1:1 met uw model. U kunt er meten wat de tekenaar destijds vergeten is bij te schrijven, en u tekent er op ware grootte overheen.
Een koppeling verzetten en vastzetten. Een koppeling wijst u niet in de tekening aan maar in het paneel. Duid haar daar aan en start gewoon Verplaatsen, Roteren, Verschalen of Spiegelen: het gereedschap slaat de aanwijsstap over en staat meteen op het eerste punt. Als voorvertoning volgt het omhullende kader van de koppeling de cursor — een gekoppeld plan van tweehonderdduizend elementen bij elke muisbeweging hertekenen zou het slepen onbruikbaar maken. Ligt ze eenmaal goed, dan zet u haar vast met de vier vinkjes onder Mag meebewegen met: Verplaatsen, Roteren, Verschalen en Spiegelen, alle vier standaard aan. Zo blijft een geijkte scan of een titelblok liggen terwijl de rest beweegt, en de statusbalk meldt telkens wat er bleef staan. Let op: ijken valt onder het slot Verschalen, dus met dat vinkje uit weigert ook het ijkgereedschap.
Hoe een scan getoond wordt. Een ingescande technische tekening is zwarte inkt op wit papier, en PANORAMIX tekent op een donkere achtergrond. De weergave Inkt draait dat om: hoe donkerder een beeldpunt was, hoe meer het te zien is. Wit papier wordt doorzichtig, een zwarte lijn wordt volle inkt. Wat overblijft is de tekening zonder het papier, in één kleur die u zelf kiest uit zeven (Wit, Geel, Groen, Blauw, Oranje, Paars, Grijs) of met RGB… zelf opgeeft.

Wilt u het papier weghalen zonder naar inkt over te stappen, dan is er Doorzichtig met het pipet ernaast: u klikt één beeldpunt op de scan aan en dat wordt de doorzichtige kleur. Dat pipet is er niet voor niets — de achtergrond van een scan is nooit zuiver wit maar vergeeld, ongelijk belicht en van beeldpunt tot beeldpunt een tikje anders. Met Tolerantie (0 tot 255, standaard 24) zegt u hoeveel een beeldpunt van die kleur mag afwijken en toch verdwijnt. Begin laag, verhoog tot het papier weg is, en stop zodra de dunste lijnen beginnen mee te verdwijnen. Dekking (5 tot 100 %) bepaalt tot slot hoe ondoorzichtig het geheel is; rond 30 à 50 % blijft een scan leesbaar terwijl uw eigen lijnen er bovenuit komen.

Een uitsnede. Wilt u maar een stuk van de bron zien, leg dan een fence (Shift+D) in het model, duid de koppeling aan en kies Inhoud behouden of Inhoud wegsnijden. Wat bewaard wordt is een kopie van het gebied en niet de fence zelf, dus de fence mag daarna weg. Er wordt nooit in de bron geknipt: een uitsnede is een venster, geen schaar, en het vinkje Actief zet ze tijdelijk uit. Dat werkt ook op een 3D model in een zicht, ook als technische tekening.
Samenvoegen in het model. Soms is tonen niet genoeg — de tekening gaat naar buiten en de bijlagen mogen niet mee. Leg dan een fence, duid de koppeling aan en kies Samenvoegen…. Wat er binnen de fence van die koppeling te zien is, wordt eenmalig overgenomen als uw eigen elementen, met de laag, de kleur, de dikte en de stijl die u op het scherm ziet — behalve een watermerk: wat u overneemt, krijgt de eigen kleur, dikte en stijl uit de bron. Een technische tekening gaat mee zoals ze er staat: een verborgen lijn blijft gestreept. Een bevestigingsvenster zegt eerst hoeveel elementen er komen en welke lagen er in uw bestand bij aangemaakt worden. Na afloop staan de overgenomen elementen geselecteerd. Een gekoppelde afbeelding gaat nooit mee — ook niet de scan in een gekoppelde tekening: een scan bestaat uit beeldpunten en niet uit elementen, en het bevestigingsvenster noemt ze bij naam.
Herladen. Gekoppelde bestanden worden in het geheugen gehouden en verversen zichzelf niet terwijl u tekent. Met de vernieuwknop in de kopbalk van het paneel, of Gekoppeld › Gekoppelde bestanden herladen, leest u ze opnieuw van schijf. Een bron uit ditzelfde bestand heeft dat niet nodig: die volgt elke wijziging meteen.
Losmaken is de enige weg waarlangs een koppeling verdwijnt: het kruisje op de regel, de knop Losmaken… of het menu Gekoppeld. Alle drie vragen ze eerst bevestiging, en het bronbestand blijft ongewijzigd.
Ongedaan maken en opnieuw
⌘Z neemt de laatste voltooide bewerking terug, ⇧⌘Z zet ze weer neer. De geschiedenis gaat tot 200 bewerkingen ver en geldt voor het hele document. Elke plaatsing, wijziging, verwijdering en eigenschapswijziging is één bewerking met een naam, en het menu Bewerken toont die naam: Ongedaan maken · Plaats lijn.
Daarnaast bestaat er iets anders dat er soms op lijkt: Reset, de rechtermuisknop. Die gaat niet over het document maar over wat er onder uw handen loopt — de keuze tussen elementen die over elkaar liggen, en de stappen van het lopende gereedschap. Liggen twee lijnen over elkaar en wees u de verkeerde aan, dan stelt Reset de andere voor. Tijdens een slimme lijn met vijf punten neemt Reset het vijfde punt terug. Een commando gaat dus uit met Reset, niet met ⌘Z.
Wat niet in de geschiedenis staat, is even goed te weten: laagwijzigingen, paletwijzigingen en modelwijzigingen — een model aanmaken, kopiëren, hernoemen of verwijderen — staan er niet in, en het importeren van instellingen evenmin. Van de gekoppelde gegevens staan alleen de plaatsing, de ijking van een afbeelding en het samenvoegen erin; koppelen, losmaken en de instellingen van een koppeling niet.
Dat heeft één zichtbaar gevolg na een samenvoeging: ⌘Z haalt de overgenomen elementen weg, maar de lagen die erbij aangemaakt zijn blijven leeg staan. Die haalt u zelf weg in het lagenbeheer.